Op het Haskeplein in Balk is in 2018 een archeologische opgraving uitgevoerd.

Over het voormalige Haskeplein

De afgelopen jaren hebben we gewerkt aan het aantrekkelijker maken van Balk. Ook het Haskeplein. Er is een nieuwe riolering aangelegd en het plein is heringericht.

Uit onderzoek kwam naar voren dat het terrein bestaat uit een voormalige begraafplaats. Deze hoorde bij de voormalige Johannes de Doperkerk die tot 1729 in Balk stond. Ongeveer op de plek waar ’t Haske nu staat. De begraafplaats was tot en met de eerste helft van de 19e eeuw (1800 – 1850) in gebruik.

Johannes de Doperkerk

Over de Johannes de Doperkerk is weinig bekend. Zo weten we niet hoe oud de kerk was. Er is wel een tekening van de kerk uit 1724 van Jacobus Stellingwerff. Deze is van de periode vlak voordat de kerk tegen de vlakte ging.

Archeologische opgraving op specifieke plekken

De archeologische opgraving is alleen uitgevoerd op de plekken waar de bodem geroerd ging worden. Dus daar waar kabels en leidingen werden gelegd en waar het parkeerterrein werd ingericht. Over het algemeen hoefde er niet heel diep gegraven te worden. Alleen waar de nieuwe riolering is aangelegd zijn diepere lagen van de begraafplaats doorsneden.

Alleen de bovenste laag van de begraafplaats is onderzocht door de archeologen. We weten dat dit de jongste graven zijn. Het was een gewoonte om graven te stapelen vanwege de beperkte ruimte. Omdat de rioolsleuf dieper ging weten we dat onder deze laag een oudere laag met begravingen aanwezig is. Het is goed mogelijk dat hieronder nog een oudere laag begravingen ligt. Deze graven liggen nog op dezelfde plek onder het Haskeplein en kunnen hier ongestoord blijven liggen.

Uitkomsten van het archeologische onderzoek

De conclusies die we uit het onderzoek kunnen trekken gaan over de bevolking van Balk in pakweg de eerste helft van de 19e eeuw (1800 - 1850). In totaal zijn bij de opgraving bijna 100 skeletten aangetroffen, waarvan er 62 zijn opgegraven. De rest kon in de bodem bewaard blijven. De 48 best bewaarde skeletten zijn onderzocht.

Uit het onderzoek komt naar voren dat het een begraafplaats betreft van een normale populatie. Er zijn graven van mannen, vrouwen en kinderen van diverse leeftijden aangetroffen. Van sommige graven zijn nog resten van de kisten aangetroffen. Verspreid over het gebied zijn diverse handvatten van kisten gevonden.

Mensen hadden redelijk veel aandoeningen

Het onderzoek naar de skeletten wees verder uit dat de mensen redelijk veel aandoeningen hadden: infecties, long- en gewrichtsaandoeningen. Dit toont aan dat de bevolking van Balk rond het begin van de 19e eeuw bestond uit mensen die zwaar lichamelijk werk uitvoerden en dat er ook sprake was van behoorlijke luchtvervuiling. De mensen waren niet arm en hadden de beschikking over voldoende levensmiddelen.

Opvallende vondsten

Er zijn, buiten de skeletten om, maar weinig andere vondsten gedaan die we kunnen toeschrijven aan de begraafplaats. De meest opvallende vondst was die van een glazen flesje. Deze lag bij de knieholte van een skelet van kind van ongeveer 10 jaar oud. Mogelijk heeft dit flesje in de kleren van het overleden kind gezeten. Andere objecten waren:
•    enkele muntjes
•    een vermoedelijke haarspeld
•    een speldje
•    een stukje koperbeslag
•    enkele fragmenten keramiek
•    spijkers
Ook is er een fragment van een grafsteen gevonden. Deze is helaas onleesbaar geworden. Opvallend is dat er verder geen resten van grafstenen zijn gevonden. We denken dat deze na het sluiten van de begraafplaats zijn opgeruimd.

Werkwijze opgraving

Eerst is de bovengrond verwijderd. Net als eventuele verhardingen, zoals stenen en asfalt. Op het Haskeplein werd de verharding toch al vervangen in verband met de herinrichting van het plein. Onder deze verharding werd een pakket cunetzand door een graafmachine weggegraven. In deze laag verwachtten we geen archeologische resten te vinden. Onder deze laag zand zit de oorspronkelijke bovengrond. Vaak is deze donkerbruin of zwart van kleur. Deze 'stadslaag' is in de loop van eeuwen ontstaan door onder meer huisvuil. Maar de plantaardige en dierlijke resten zijn voor het grootste deel vergaan. Wel worden er in een 'stadslaag' nog scherven, spijkers en af en toe een muntje gevonden.

Het verwijderen van de skeletten

Door vooronderzoek wisten we dat onder het Haskeplein de graven heel ondiep in de 'stadslaag' lagen. De graafmachine heeft heel voorzichtig en precies de bodem laagsgewijs afgegraven, totdat de eerste skeletten zichtbaar werden. Vervolgens werd er met de schep verder gegraven om ze vrij te leggen. Rondom de botten werd een troffel gebruikt. Met een vegertje/kwast en een beetje water werden de skeletten zo goed als mogelijk schoongemaakt.

Vastlegging skeletten en andere vondsten

Er zijn foto’s en tekeningen gemaakt voordat de skeletten werden verwijderd. De precieze locatie werd met een GPS ingemeten en de omstandigheden van het graf werden beschreven. Daarna werd het skelet er in delen uitgehaald en verpakt. Linker- en rechterarm apart; linker- en rechterbeen apart. Alle onderdelen kregen een uniek nummer. Ook andere vondsten werden ingemeten op de veldtekening en kregen een uniek nummer. De bodemopbouw en fysische kenmerken van de bodem, waarin de opgraving plaatsvonden, zijn ook beschreven.

Onderzoek door fysisch antropoloog

De skeletten en de vondsten zijn na afloop van de opgraving gewassen en onderzocht door een specialist. De skeletten zijn onderzocht door een fysisch antropoloog. Een fysisch antropoloog kan aan de botten zien wat het geslacht is, de leeftijd en soms ook wat voor ziektes deze persoon heeft gehad. Over deze resultaten en alle andere gegevens die zijn verzameld tijdens het veldwerk, wordt een rapport geschreven. Hierin worden vooraf gestelde onderzoeksvragen beantwoord. Ook wordt een plattegrond opgenomen van de opgraving.

Archeologische vondsten en skeletten overgebracht naar depot

Alle archeologische vondsten en skeletten zijn overgebracht naar het Noordelijk Archeologisch Depot in Nuis. Daar blijven ze voor eventueel toekomstig onderzoek.